چکیده :

در این مقاله با ارائه مفهومی از توسعه پایدار و نیز تشریح ارتباط متقابل وجوه گوناگون توسعه تکنولوژیک و توسعه شهری تلاش شده است تا ابعاد بحرانی مناسبات انسان و طبیعت به ویژه در مقوله بهره گیری از منابع آب ترسیم شود. با این مقدمه، تعامل میان فعالیتهای مدیریت جامع منابع آب و رویکردهای گوناگون به" توسعه"  مورد بحث قرار گرفته است. و ماموریت بخش آب وفاضلاب شهری باید با توجه به تعریف مدیریت جامع منابع آب و بر اساس توسعه پایدار تعیین شود با این توصیف این ماموریت عبارت خواهد بود.

"مشارکت در توسعه اقتصادی – اجتماعی شهرهای کشور از طریق ایجاد و بهره برداری از تاسیسات و شبکه‌های فراگیر آب وفاضلاب با روشهای بهداشتی ، کارآمد، مطمئن ومنظم به منظور کنترل چرخه آب بین زندگی شهری، محیط زیست با تکیه بر مشارکتهای مردمی ."

در بخش  میانی مقاله نکاتی در مورد قوانین مرتبط با صنعت آب وفاضلاب و محیط زیست مستند به قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی اجتماعی –فرهنگی کشور اشاره می شود.

در بخش پایانی مقاله، به اتکای آنچه که در بالا گفته شده، مشارکتها، اقدامات و برنامه های بخش آب و فاضلاب در زمینه نهادینه کردن خدمات آب وفاضلاب شهری و ازهمه مهمتراقدامات مدیریتی و مهندسی تقاضای آب که به عنوان یکی از مهمترین و عمیق ترین راهبردهای مهم توسعه پایدار است، اشاره دارد

بعنوان نتیجه گیری از موضوع فوق و با رویکرد مقابله با بحران های پیش روی مدیریت،توزیع و مصرف،نکاتی پیرامون مدیریت ریسک وچگونگی تعامل بین مدیریت بحران و مدیریت ریسک و اثرات مترتب بر آن ارایه میشود.

مقدمه :

آب منشاء حیات و رونق زندگی شهری و روستایی است ارزش واعتبار آب در مناطق خشک و نیمه خشک ایران مثل استان خراسان و استانهای شرقی کشور بیشتر است وجود بندهای قدیمی ، قناتهای فراوان و کانالهای آبرسانی در استان موئد این حقیقت است که مردم این خطه کوششهای فراوانی درزمینه استفاده بیشتر و بهتر از منابع آب نموده اند

مطالعات منابع آبهای زیر زمینی ابتداً در سال 1342 و در دشت مشهد که یکی از مناطق پر آب در حوزه آبریز کشف رود^* (کویر قره قوم ) است انجام شد رشد سالانه چاههای حفر شده در این دشت از سال 1342 به بعد حدود 114 حلقه بوده است و متوسط افت سالانه سطح آب زیر زمینی حدود 80درصد گزارش شده است که این میزان در سالهای گذشته مخصوصاً در تابستان گذشته بیشتر شده است به گونه ای که بحران شدید آب در سال گذشته حاکی از افت شدید منابع آب زیرزمینی در این دشت بوده است.

دشت مشهد^** از شمال به ارتفاعات هزار مسجد و از جنوب به ارتفاعات بینالود و از شرق به حوزه آبریز جام و از غرب به حوزه آبریز رودخانه اترک محدود شده است.

رشد روز افزون جمعیت در شهر مشهد از یکسو و ممنوعه شدن دشت به دلیل کسری مخزن آب از سوی دیگر سبب شدند تا برای جبران کمبود آب شرب از جریانهای سطحی منطقه نیز کمک گرفته شود در همین رابطه به احداث دو سد قوسی روی رودخانه های طرق و کارده اقدام شده است با تنظیم سد همکاری بین کشور ایران و ترکمنستان در قالب قراردادهای فی مابین و پروتکلهای منطقه ای، ایجاد سد دوستی، و انتقال قسمتی از منابع آب این سد به شهر مشهد حاکی از عدم تناسب مدیریت تقاضا با مدیریت عرضه آب شرب می باشد و این مورد اخیر به اهمیت آبرسانی شهر مشهد و کمبود منابع آبهای زیر زمینی اشاره وافر دارد.

قسمتی از منابع آب سد کارده از طریق خط انتقال حدود 40 کیلومتر و به قطر 80 میلیمتر به تصفیه خانه  شماره 1( آب و برق) منتقل می شود و همچنین قسمتی از منابع آب سد طرق از طریق خط لوله انتقال به متراژ حدود 25 کیلومتر و با قطر لوله 700 میلیمتری به تصفیه خانه آب شماره 1 (آب و برق)منتقل می گردد.

*جدول شماره یک نشانگر تنظیم آب رودخانه های کارده و طرق می باشد.

(( جدول شماره یک: تنظیم آب رودخانه های کارده و طرق))

* در استان خراسان 6 حوزه عمده آبریز قراردارد:

1-      حوزه آبریز رودخانه اترک

2-      حوزه آبریز کویر قره قوم (کشف رود – جام رود )

3-      حوزه آبریز کویر مرکز ی

4-      حوزه آبریز کویر نمک

5-      حوزه آبریز کویر لوت

6-      حوزه آبریز نمکزارهای شرق ایران

**دشتهای حوزه آبریز کویر قره قوم عبارتند از: مشهد – سرخس – فریمان – تربت جام – تایباد – درگز – صالح آباد

فراهم آوردن محیط مناسب زیست برای شهر وندان متاثر از رشدجمعیت و توسعه شهر نشینی است که بیشتر به مقوله مدیریت و سیاست گذاری شهری پرداخته است. در این ارتباط دسترسی به آّب سالم زیربنای اصلی هر گونه توسعه شهری محسوب میشود. از طرف دیگر محدودیت منابع آب با کیفیت مناسب شرب و افزایش هزینه های تامین آب شهری که با سرعتی متاثر از چند مولفه اقتصادی- فنی-اجتماعی متورم شده است، مدیریت و سازماندهی این بخش از خدمات شهری را پیچیده نموده است. این ویژگی در شهر های بزرگ تشدید یافته بطوری که امروزه تقریبا در تمامی شهر های بزرگ دنیا تامین و توزیع آب شرب سالم از جمله بزرگترین چالش ها در مقابل مدیران شهری می باشد

قوانین مرتبط با صنعت آب و محیط زیست در برنامه چهارم توسعه اقتصادی – اجتماعی و فرهنگی کشور:

به منظور شفافیت ارتباط بین مسائل آب ومسائل مربوط به امور شهری و رعایت محیط زیست مواردعمده ای از قانون پنج ساله چهارم توسعه اقتصادی اجتماعی فرهنگی کشور به اطلاع میرسد.

بند دو ماده 10 : در طول سالهای برنامه چهارم حداقل 25% از تسهیلات اعطائی کلیه بانکهای کشور با هماهنگی دستگاههای اجرایی ذیربط به بخش آب وکشاورزی اختصاص می یابد.

ماده 17:دولت مکلف است نظر به جایگاه محوری آب در توسعه کشور منابع آب کشور را با نگرش مدیریت منابع و تواماً عرضه و تقاضا در کل چرخه آب با رویکرد توسعه پایدار در واحدهای طبیعی حوزه های آبریز با لحاظ نمودن ارزش اقتصادی آب ،آگاه سازی عمومی و مشارکت مردم به گونه ای برنامه ریزی و مدیریت نماید که هدفهای زیر تحقق یابد.

الف : اصلاح ساختار مصرف آب و استقرار نظام بهره برداری مناسب.

ب : بهبود تراز منفی.

ج:منظور کردن ارزش اقتصادی آب در هر یک از حوزه های آبریز.

د: اختصاص 2% از مجموع اعتبارات طرحهای تملک دارایهای سرمایه ای بودجه عمومی به منظور تسریع در اجرای طرحهای مهم آبرسانی.

هـ: مبادله آب با کشور های همجوار با رعایت اصل 77 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.

و: فرهنگ صحیح و منطقی مصرف آب از طریق تدوین الگوی مصرف بهینه آب اصلاح تعرفه ها.

ز: قانون الحاق یک بند ودو تبصره به ماده 133 قانون برنامه سوم جهت تعیین الگو و هزینه های مازاد بر الگوی مصرف.

ج: تدوین برنامه های اجرایی مدیریت خشکسالی .

ماده 63:

اضافه شدن یک تبصره به ماده 24 قانون توزیع عادلانه آب مصوب 16/12/61

((شرکتهای آب منطقه ای وآب و برق خوزستان مکلف اند در قبال واگذاری حق برداشت جدید آب تحت پوشش طرحهای تامین و انتقال آب متناسب با سهم آب تخصیصی حق اشتراک دریافت و درآمد حاصله را بر اساس اولویت جهت نگهداری و مرمت سازه های آبی و در همان منطقه مصرف کنند )).

ماده 75:برنامه ریزی جهت مقابله یا عوارض خشکسالی از طریق سرمایه گذاری در فصلهای کشاورزی منابع طبیعی ،مهار آبها و ...........

ماده 76: اجرای خطوط آّبرسانی برق و گاز در منتهی الیه حریم با هماهنگی وزارت راه و ترابری بدون پرداخت هر گونه وجهی

ماده 93:

الف :پرداخت ارزش خدمات ارائه شده توسط سازمان مدیریت و برنامه ریزی، نیروهای نظامی و انتظامی طبق ضوابط خاص.

ب: پرداخت هزینه های سوخت آ برق خانه ..نیروهای مسلح از محل ردیف مربوطه.

ج:نصب کنتورهای مجهز خانه های سازمانی نیروهای مسلح توسط دستگاههای اجرایی بهره بردار.

ماده 134:

صدور هر گونه مجوز بهره برداری از منابع آب برای مصارف واحدهای بزرگ تولیدی که به نوعی موجبات تولید پساب فاضلاب می کند و تا زمان اجرای تاسیسات مناسب از واحدهای مصرف کننده آب با توجه به میزان آلودگی جرائمی اخذ می گردد و در اختیار سازمان محیط زیست قرار می گیرد.

ماده 26:

الف : تشکیل کمیته ای متشکل از نمایندگان وزارتخانه های متولی امور جهت منطقی نمودن هزینه برق، گاز، تلفن، آب وفاضلاب.

ب : تقسیطی نمودن هزینه های اشتراک زیر بناهای فوق جهت واحدهای تولیدی و صنعتی و معدنی و کشاورزی در طی 5 سال.

ج: دولت موظف است تامین آب برق گاز تلفن و راه دسترسی تا در شهرکهای صنعتی را بعهده بگیرد.

ماده 30: دولت موظف است به منظور هویت بخشی به سیمای شهر و روستا، استحکام بخشی ساخت و ساز ها، دستیابی به توسعه پایدار و بهبود محیط زندگی در شهرها و روستاها اقدامهای ذیل رادر بخشهای عمران شهری و روستایی و مسکن به عمل آورد.

1-30:ارتقاء شاخصهای جمعیت تحت پوشش شبکه آب شهری تا سقف 100%.

2-30: ارتقاء شاخصهای جمعیت تحت پوشش شبکه فاضلاب  شهری تا سقف 40%.

در مجموع 16 ماده تحت عناوین کلی وحدود38 زیر بخش و تبصره در رابطه با قوانین مرتبط با صنعت آب و محیط زیست در قانون برنامه چهارم توسعه کشور لحاظ شده است که قسمتهایی از آنها اشاره شد.

آب،شهر،توسعه پایدار

دهه 1970 دهه شناخت و آشنایی مردم به عدم کارائی الگو های توسعه اجباری شناخته شده است که بدون توجه به ارزشهای فرهنگی طرح ریزی شده بود. در دهه 1990 مفهوم جدیدی از توسعه پدید آمد که آن را توسعه پایدار نامیدند و اکنون که در سالهای میانی دهه اول 2010 هستیم علاوه بر تکیه بر توسعه پایدار بایستی به عدم تحمیل آسیبهای اقتصادی ، اجتماعی، فرهنگی و یا زیست محیطی به نسلهای آینده تاکید نمود.

آب به عنوان جزئی از محیط زیست غیر زنده و زیربنای حیات و نیز عنصر ضروری و برای هر الگوی توسعه جایگاه محوری و بسیار با اهمیتی در مبحث توسعه داشته است و از همین رو موضوع مدیریت منابع آب، از بینشهای متربت بر توسعه تاثیر پذیرفته است.

فرآیند این تکوین در تعاریف سه گانه به شرح ذیل  قابل مشاهده  است:

* تعریف مدیریت جامع آب مبتنی بر نگرش صرفاً فنی: بررسی سیستماتیک و تنظیم ابعاد مختلف مرتبط با آب (سطحی و زیر زمینی وهمچنین کمیت و کیفیت آب (تعریف اکولوژیک عناصر در هم بافته )

* تعریف  مدیریت جامع منابع آب مبتنی بر نگرش فنی – زیست محیطی:

این تعریف عبارتست از تنظیم سیستمهای آبی بادیگر سیستم های زمینی و محیطی (جامعتر از تعریف اول و نیازمند توجه تخصصی و همزمان بر سیستم های زمینی و آبی ) کنترل سیلابها  -کنترل فرسایش –حفاظت مرغزارها و مراکز زندگی ماهی ها و...........

* تعریف مدیریت جامع منابع آبی مبتنی بر نگرش توسعه پایدار :

عبارتست از ارتباط آب و توسعه اجتماعی – اقتصادی در این تعریف بر ارتباط تنگاتنگ توسعه اقتصادی –اجتماعی و محیط زیست تاکید دارد

در این تعریف عامل مهم در توسعه پایدار مدیریت چرخه آب است که خود بر چهار محور تکیه دارد

1-      توسعه انسانی

2-      توسعه تکنولوژی

3-      توسعه اقتصادی

4-      توسعه زیست محیطی

حال با توجه به تعریفی که در چکیده این مقاله از ماموریت جامع منابع آب گفته شد می توان اذعان کرد که توسعه اصولی خدمات آب وفاضلاب – خود عامل مهمی در جهت توسعه پایدار است بنابراین نهادی کردن این خدمات و فعالیتها، ماموریت روشنی برای مدیریت ارشد وزارت نیرو است

ابزارهای مدیریت اقتصادی آب

اصولاً امکاناتی که مدیریت منابع آب لازم دارد تا بتواند بر عوامل تعیین  کننده محدودیتهای منابع آب تاثیر بگذارد در سه گروه ارایه میشود.

1-   ابزارهای مالی : که این ابزارهابا ایجاد انگیزش اقتصادی  موجب تغییر رفتار مصرف کنندگان می شود مانند تعرفه های آب وخدمات دفع فاضلاب ، جریمه و اضافه پرداخت ، تخفیف های مالیاتی و...............

2-   ابزارهای نهادی : این ابزارها عبارتند از اقدامات قانونی ، سیاسی و اداری که باعث تغییر رفتار مدیریتی و مصرف کنندگان می شود مانند قوانین و مقررات – نظام تصمیم گیری و سیاست گذاری.

3-   ابزارهای فنی: شامل تجهیزات و روشهای عملیاتی که اعمال مدیریت اقتصادی را از لحاظ فنی ممکن می سازد مانند احداث سازه های آبی برای توسعه و تجهیز منابع آب ، کاهش تلفات آب ، تعمیر و نگهداری و.......... در واقع با توجه به شرایط آینده کشورمان سه شیوه عمومی مدیریت آب را درسطح ملی می توان بررسی کرد.

مدیریت عرضه:

در این شیوه مدیریت تلاش برای توسعه بیشتر منابع آب کشور است نتیجه این سیاست آن است که به علت محدودیت امکانات ، گرچه ظرفیتهای بهره برداری از منابع آب افزایش می یابد اما امکانات مناسبی برای اعمال شیوه های مدیریت صحیح در بهره برداری فراهم نمی شود.

مدیریت تقاضا :

این شیوه نقطه مقابل مدیریت عرضه است در این شیوه تلاش می شود با توسعه بهره برداری منابع آب با استفاده از ابزارهای مدیریت تقاضا، مهار شوند و به جای آن افزایش بهره وری و کارایی بیشتر مورد تاکید باشند اعمال چنین روشی که بهبود مدیریت اقتصادی و مالی را در حد کمال در نظر دارد نیاز به زیر بناهای قوی دارد که به سادگی میسر و قابل حصول نخواهد بود

مدیریت تلفیقی :

این شیوه  تلاش دارد تا با معادل کردن شتاب توسعه در بهره برداری مصرفی از منابع آب ، مجال بیشتری برای اصلاح زیر بناها و تقویت میانی مدیریت تقاضا را فراهم کند در واقع این شیوه تدارک و برنامه ریزیبرای گذر از مرحله مدیریت عرضه و مرحله مدیریت تقاضا را فراهم می کند

کشش قیمتی تقاضا به عنوان حساسیت نسبی مقدار تقاضا به تغییرات در قیمت تعریف می شود چنانچه این ضریب بزرگتر از یک باشد کالا به عنوان یک کالای با کشش و لوکس تعریف می شود چنانچه ضریب مساوی با یک باشد کالا به عنوان یک کالای با کشش واحد است و چنانچه ضریب کوچکتر از یک باشد کالا با کشش کم و ضروری مانند آب تعریف می شود.

به نمودار ذیل توجه کنید در واقع آب شرب به  عنوان کالا دارای کشش کم و مصرف آب جهت بهداشت و فضای سبز و... دارای کشش بالا و زیادی هستند

«نمودار 1» تغييرات كشش تقاضا براي منحني تقاضاي خطي

کالاهای با جانشین کم و بدون جانشین دارای کششهای قیمتی پایینی هستند این مطلب را انگل (آمار دان آلمان قرن 19)ارائه کرده و تحت عناون قانون مصرف معروف است که کشش درآمدی تقاضا ذبرای مواد غذائی خیلی پایین است

حال به جدول شماره دو توجه فرمایید .

آب بطری یک کالای خصوصی است و فرد نمی تواند بدون اجازه تولید کننده از آن استفاده کند و معمولاً بهای آب را به راحتی می پردازند و اب لوله کشی کالای مشترک است که تولید کننده می تواند استفاده آن را برای یکی از مصرف کنندگان مانع شود و در صورت عدم پرداخت بهای آن انشعاب وی را قطع می کند

آبهای زیر زمینی و آبهای دریاچه و آب جوی شهرها کالاهایی عمومی هستند و معمولاً حذف یک مصرف کننده از میان دیگران مشکل است

مدیریت مصرف آب چیست و چه نقشی در تعیین الگوی مصرف دارد ؟

مدیریت مصرف آب : در کشور ماهنوز استفاده مطلوب از آب به شکل یک فرهنگ جایگاه خاص خود را پیدا نکرده است به همین جهت دستیابی به تعادل نسبی در زمینه تامین و مصرف آب بک اصل اساسی و ضروری است که این مهم جزبا ایجاد یک نظام جامع مدیریت مصرف میسر نیست مجموعه اقداماتی که تاکنون در کشور در ارتباط با تامین آب  شهرها انجام شده عمدتاً در زمینه مدیریت تولید بوده است و  کمتر توجهی به مدیریت مصرف گردیده است اقدامات در زمینه مدیریت مصرف به دو بخش اصلی تقسیم می گردد.

الف – اقداماتی که در خود شرکتها در زمینه تامین  وتوزیع انجام می شود.

ب- فعالیتهایی که به نحوه مصرف آب مشترکین یا مردم مربوط می شود.

فعالیتهای مربوط به مدیریت مصرف آب « مجموعه ای از فعالیتهای فرهنگی ، آموزشی ، بکارگیری تجهیزات مناسب ، بهبود در فعالیتهای بهره برداری و اعمال سیاستهای نر خ گذاری » می باشد از سال 1371 وزارت نیرو و شرکتهای آب وفاضلاب در هر یک از این زمینه ها تلاش های گسترده ای را به انجام رسانیده اند به عنوان مثال ایجاد کمیته بحران – سیاست بهینه نمودن تولید و مصرف آب – ایجاد کمیته الگوی مصرف آب – ایجاد کمیته آب بحساب نیامده و همچنین استقرار واحد آموزش همگانی در جهت سامان دادن به فعالیتهایی از این قبیل می باشد

نتیجه گیری :

حال با توجه به مطالبی که به صورت مبسوط ارائه شد، مقدمه نتیجه گیری را اینطورمیتوان شروع کرد که سرانه منابع تجدید پذیر آب در کشور ما حدود 2000متر مکعب می باشد و این در حالی است که طی 25 سال گذشته این میزان 6000متر مکعب بوده است ووضعیت.بحران زمانی است که این سرانه کمتر از 1000متر مکعب باشد.

در سال 1400میزان سرانه آب در کشور کمتر از 1400متر مکعب پیش بینی شده است و در بعضی از استانها مانند تهران این میزان حتی کمتر از 500متر مکعب برآورد می شود.

چالشهای مدیریتی نیز ممکن است در سازمان ها مزید بر علت شود و بنگاههای ارائه خدمات را دچار مشکل کند و در مدیریت توزیع آب شرب نیز این امکان وجود دارد که مدیریت بحران آب آشامیدنی نیز ایجاد شود. از دیگر چالشها ، می توان به مدیریت ریسک، زمینه های بحران در بخش آب آشامیدنی،و انتظارات مردم ومسئولین........ اشاره کرد.

حال سوال این است که می توان با روشهایی مانند طرح جیره بندی و نوبت بندی در مدیریت مصرف آب شرب موفق بوده ویا سیاستهای استفاده از سیستمهای دو شبکه ای یافراهم کردن بستر مناسب صرفه جویی وپیاده کردن فرهنگ مصرف معقول را دنبال کرد؟.

* دیگر چالشهای پیش روی مدیریت بحران آب عبارتند از :

1- افزایش روز افزون جمعیت .

2- گسترش سطح خدمات و استمرار رشد تقاضا.

3- محدودیت و تغییر کیفیت منابع آب.

4- عدم رعایت الگوی مصرف.

5- محدودیتهای مالی.

6- فرسودگی و نارسایی های موجود در شبکه های توزیع.

7- شایعات وانتشار.اطلاعات تادرست در جامعه.

* نوبت بندی آب با تبعات گوناگون آن، نظیر استرس و تنش بین مسئولین و مردم و احتمال صدمات به شبکه های آب و... که دارد همچنین موجبات تبلیغات منفی رسانه ای بروی مرزی را به همراه خواهد داشت.

* مدیریت ریسک در درون مدیریت بحران می تواند منجر به مشارکت بیشتر مردم شده و موجبات افزایش ظرفیتهای مدیریتی باشد.

* با اجرای یک مدیریت ریسک موفق، مردم پس از بحران، سازمان خدمتگزار را بهتر می شناسند.

* مدیریت بحران باید به سمت پیشگیری حرکت کند،زیراهزینه های نارضایتی در اثر عدم مدیریت موثر بحران ممکن است جبران نا پذیر باشد.

* اقدامات موثر در مدیریت بحران شامل: بخش برون سازمانی و درون سازمانی است.

1- بخش برون سازمانی شامل : تامین منابع مالی - هماهنگی ویژه درون شهری- انجام مصاحبه ها- و هماهنگی مشترک بین بخشی است.

2- بخش درون سازمانی شامل : برنامه ریزی- سازماندهی- تشکیل جلسات کارگروهی- تهیه تجهیزات و لوازم اضطراری و......

* موارد عمده ای مانند مدیریت مصرف آب و تقاضا، اولویت دادن به نظرات مردم، اجرای مدیریت ریسک و اجرای راهکارهای قبل از بحران را بایستی دنبال کرد.

در پایان لازم میدانم از برگزار کنندگان این همایش منطقه ای و استانی که با مشارکت دانشگاه فردوسی- شورای اسلامی شهر مشهد- و شهرداری مشهد صورت گرفته است تشکر و قدردانی نمایم .

منابع ومراجع :

-         ماهنامه آب و توسعه

-         کتاب منابع آب در استان خراسان

-         ماهنامه آب و محیط زیست

-         بروشور وکاتولوگ های منتشره از سازمانهای متولی آب در نمایشگاه بین المللی تخصصی صنعت آب وفاضلاب

تهیه و تنظیم :

محمد حسن حبیبی

با مشارکت:

* شهرداری مشهد

* شورای اسلامی شهر مشهد

* دانشگاه فردوسی مشهد